Karabiny i pistolety z Ozimka

Tradycyjnie w drugą środę miesiąca, 9 marca, w ramach „Spotkań w Dolinie” organizowanych przez Stowarzyszenie Dolina Małej Panwi, odbył się wykład wygłoszony przez Józefa Tomasza Jurosa, zatytułowany: „Fabryka karabinów w Pruskiej Królewskiej Hucie Malapane w Ozimku. Nowe fakty”.
Klęska Prus i ich zajęcie przez armię napoleońską w roku 1806, spowodowało nie tylko znaczące straty w uzbrojeniu wojsk pruskich, ale także utratę możliwości produkcji broni. W wyniku działań wojennych fabryka karabinów Poczdam-Spendau pod Berlinem został całkowicie zniszczona. Dodatkowo, postanowienia pokoju w Tylży (9.7.1807 r.) uniemożliwiały realizację przedsięwzięć zbrojeniowych przez Prusy.
Dlatego reformator armii pruskiej, a jednocześnie minister do spraw wojny, generał Gerhard von Scharnhorst wydał pod koniec 1808 roku majorowi artylerii Johannowi Braunowi polecenie budowy, na znajdujących się poza kontrolą francuską terenach Śląska, nowej fabryki broni. Nowy zakład zlokalizowano w Nysie, dysponującej okazałą twierdzą i dużym garnizonem. Należącą do państwa fabrykę broni umieszczono w zsekularyzowanym w 1810 roku Seminarium Jezuickim św. Anny. Już 1 marca 1809 roku major Braun przedstawił von Scharnhorstowi projekt uruchomienia zakładów. Został on zatwierdzony 10 marca tego samego roku. Fabryka funkcjonowała jako „Zakład Reparacji Broni”, a jego kierowanie objął osobiście major Braun. Początki produkcji były trudne. Konieczny był podwykonawca potrafiący kuć lufy, stemple, bagnety i inne metalowe elementy karabinów. Nigdzie w okolicach Nysy nie było zakładu dysponującego takimi możliwościami, dlatego wybór padł na oddaloną o około 60 kilometrów, najstarszą na Śląsku, Pruską Królewską Hutę Malapane w Ozimku
Już roku 1809 wybudowano na terenie huty w Ozimku zakład najpierw naprawy, a w krótkim czasie także produkcji elementów potrzebnych do produkcji karabinów. Pomieszczenia dla tego nowego zakładu zlokalizowano na wyspie, na prawym brzegu głównego nurtu Małej Panwi, obok istniejącej już wiertarni, na wysokości zapory. Projektantem i budowniczym fabryki broni był inspektor budowlany miejscowej huty Franz Moritz. Zakład otrzymał nazwę Fabryki Armatur. Produkowano w nim zamki zapłonowe, lufy karabinowe, bagnety i stemple do ładowania. Produkcja ruszyła na dobre jesienią 1809 roku. Zakład zatrudniał w 1810 roku 25 robotników, a w 1813 już 78. Początkowo podczas 14 godzinnego dnia pracy wykuwano 10-15 luf karabinowych. Zlokalizowane obok cztery napędzane siłą kół wodnych wiertarki, pracując dzień i noc, wierciły tygodniowo 240 luf. Z czasem 5 kowali specjalistów wykuwało tygodniowo 100 luf. Jeden kowal wyrabiał tylko bagnety. Wykonywał ich 100 tygodniowo. Inny kowal wykonywał tylko ubijacze (stemple) do ładowania. Wytwarzał ich 80 do 100 tygodniowo. Szlifierz potrafił wykończyć i wypolerować 30 luf dziennie. Używając do tego celu także szlifierek zlokalizowanych w innych miejscach zakładu, łącznie tygodniowo szlifowano 200 luf.
Na początku XIX wieku wspomniany wcześniej pruski generał, a jednocześnie konstruktor, Gerhard von Scharnhorst zmodyfikował francuski muszkiet model 1777 kalibru 17,5 mm, zmieniony w 1803 roku do kalibru 18,57 mm. Tak powstał pruski muszkiet nazwany Neupressisches Gewehr model 1809,w skrócie oznaczany jako M 1809. Była to doskonała broń, a jej podstawową zaletą była wytrzymałość lufy. W odróżnieniu od wcześniej produkowanych, wykonana była w procesie kucia z tak zwanego dziewioru (damastu). Cienkościenna, a więc znacznie lżejsza, lufa wytrzymywała 10-cio gramowy ładunek prochu i pozwalała na wystrzał o zasięgu 800 metrów. Karabin ten produkowani najpierw w wytwórni Neisse-Malapane, a potem także Potsdam-Spandau i prywatnej wytwórni w Gdańsku. Do 1838 roku wyprodukowano łącznie 51 000 sztuk tych karabinów. Do roku 1826 karabiny wyposażane były w dość zawodne zamki skałkowe. Model ten, z kolejnymi niewielkimi zmianami wprowadzonymi w 1836 roku, produkowano do 1839 roku.
Od marca 1809 do sierpnia 1814 roku, a więc w okresie około 5 lat, wyprodukowano w Pruskiej Królewskiej Hucie Malapane w Ozimku łącznie: 15908 muszkietów nowego typu, kilkaset karabinów różnego kalibru i ponad 3000 pistoletów.
W roku 1815 produkcję karabinów przeniesiono z głównego zakładu w Hucie Malapane w Ozimku, do oddalonego o niespełna 2 kilometry w górę Małej Panwi Krasiejowa. Po zakończeniu wojny z Napoleonem wzrosły wymagania jakościowe armii, dlatego produkcja stawała się nieopłacalna dla królewskich hut i w roku 1821 przekazano zakład w Krasiejowie pod całkowity zarząd wojska. Wytwarzał on karabiny jeszcze do roku 1851 i po kilku latach bezużytecznego postoju został ostatecznie sprzedany w roku 1860. Kupił go z kwotę 30000 talarów młynarz Adametz (Adamiec) z Koźla. Nowy właściciel w krótkim czasie przebudował zakład w młyn, wykorzystując istniejące koła wodne. Młyn z czasem przeszedł w ręce rodziny Buhl. Przed drugą wojną światową rodzina ta posiadała tartak, młyn, wełniarki i elektrownię wodną, zlokalizowane w miejscu dawnej fabryki karabinów. Ich potomkowie mieszkali tam do roku 1966. Obecnie pozostałości po dawnym młynie znajdują się w stanie całkowitej ruiny.
Warto jeszcze wspomnieć o doskonałym rusznikarzu Carlu Richterze, zatrudnionym w wytwórni broni w Królewskiej Hucie Malapane. Jego nagrobek można podziwiać na cmentarzu ewangelickim w Ozimku. Znanych jest kilka jego wyrobów: karabinów i pistoletów, wyprodukowanych w pierwszej połowie XIX wieku. Piękne, bogato zdobione, inkrustowane egzemplarze znajdują się w zbiorach m.in. Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu, Muzeum Górnośląskiego w Ratingen i w kolekcjach prywatnych. Wszystkie one były sygnowane napisem: „C. Richter In Malapane”. Także Muzeum Hutnictwa w Ozimku posiada kilka ciekawych eksponatów wyprodukowanych w tutejszej hucie, m.in. oryginalny muszkiet M1809, karabin kawaleryjski z I połowy XIX wieku w całości wykonany w Ozimku oraz repliki broni z tamtego okresu. Warto więc odwiedzić Muzeum i zapoznać się z tym ciekawym epizodem w dziejach Huty Małapanew.

Józef Tomasz Juros

Ryciny:
Ryc. 1 Nowy Pruski Muszkiet M1809 produkowany w Królewskiej Hucie Malapane w Ozimku
Ryc. 2 Lokalizacja Fabryki Karabinów na terenie Królewskiej Huty Malapane w Ozimku na planie z roku 1809.
Ryc. 3 Grupa rekonstrukcyjna Strzelców Hutniczych w czasie obchodów Święta Mostu i Żeliwa
Ryc. 4 Strzelcy Hutniczy oddają salwę honorową z replik muszkietów M1809

Top
Menu
Responsive Menu Clicked Image